HAYVANLARDA GELİŞME VE BÜYÜME
Hayvanların sınıfı ve türü ne olursa olsun embriyoları ve gelişmeleri başlangıçta birbirine benzer .Gelişmenin sonraki basamaklarında ise her türün kendine has özellikleri ortaya çıkar.
Gelişen bir embriyoda ;önce girdiği şubenin ,daha sonra sınıfın ,takımın ,familyanın ,cinsin ve en sonrada türün özelliği belirir.Bu durum omurgalıların ortak bir atadan geldiğini düşündürür.Gelişme sırasında canlıların evrim tarihi tekrarlanır.
Eşeyli üreyen hayvanlarda zigotun gelişmesinin ana hatları aynı olmasına rağmen ,yumurta tiplerine ve türün özelliklerine göre farklılıklar gösterir.Örneğin canlının yumurta yapısı ve yumurtasındaki vitellüs miktarı önemlidir.Yumurtalarında bol vitellüs bulunan kuş ve sürüngenlerin embriyoları ,organizmanın dışında ve yumurta içinde gelişirken,yumurtalarında az vitellüs bulunduran plasentalı memelilerde gelişme ana vücudunda ve plasenta aracılığı ile sağlanır.
Gelişmedeki temel olaylar ;hücre bölünmesi,büyüme ve farklılaşmadır.
GELİŞMENİN ÖNEMLİ OLAYLARI
SEGMENTASYON:Zigotun madde miktarını arttırmadan gittikçe küçülen hücrelere bölünmesidir.Gelişmenin ilk devrelerinde görülen çok hızlı mitoz bölünmelerdir.
Zigottan meydana gelen her bir hücreye BLASTOMER denir.Blastomerler her bölünmede biraz daha küçülür.Hücre sayısı giderek artar ama toplam hacim artmaz.Çünkü bölünmeler sırasında vitellüsün bir kısmı enerjiye dönüştürülerek harcanır.Bu nedenle ilk bölünmelerle embriyonun büyüklüğü artmaz.Böylece vücut hücrelerine göre çok büyük olan zigot normal hücre büyüklüğüne iner.
Segmentasyonla oluşan hücreler aynı kalıtım materyalini taşır.Hücrelerin sitoplazması zigot sitoplazmasının farklı bölümlerinden oluşur.Zigot sitoplazmasındaki farklı faktörler ,farklı hücrelere dağılır.Bu faktörler daha sonra hücrelerin nasıl gelişeceğini (farklılaşacağını)belirler.Bu durum farklılaşmanın temelini oluşturur.
Segmentasyonla meydana gelen hücrelerin çoğunluğu embriyonu oluşturur.Bir kısmı da embriyoyu besleyen ve koruyan yapıları oluşturur.
MORULA:Bölünmelerle yüzlerce blastomerden yapılı hücre topluluğuna morula denir.
BLASTULA:Morulanın oluşumu tamamlandığında merkezdeki hücreler kenara doğru çekilerek , embriyo içi su dolu lastik top görünümü alır.Bu boşluğa ,birinci karın boşluğu anlamına gelen blastosöl denir.Bu geçiçi bir boşluktur.embriyonun buhaline blastula denir. Embriyo bu evrede madde alış verişini fallop tüpünden difüzyonla sağlar ve döl yatağına tutunmaya hazır hale gelir.Embriyonun ağırlığı döl yatağına tutunduktan sonra artmaya başlar.
GASTRULASYON:Blastulasyondan sonra iki veya üç tabakalı embriyonun oluştuğu safhaya gastrula safhası bu olaya ise gastrulasyon denir.
Blastula evresini tamamlayan embriyonun bir grup hücresi ,embriyonun karşı kutbuna doğru çökmeye başlar.Çökme nedeniyle açılan ilk deliğe ilk ağız(blastopor),oluşan tüpe de gastrula boşluğu (arkenteron) denir.Dışta kalan hücrelere ektoderm ,içte kalan hücrelere ise endoderm denir.
Süngerler ,hidra ,deniz anası gibi canlılarda embriyonik gelişme bu evrede biter.Diğer canlılarda ektoderm ve endodermden kopan hücreler mezoderm tabakasını oluşturur.Ayrılan hücrelerin bir kısmı yıldız şeklinde mezenşim hücrelerine dönüşür ve embriyonun bağ dokusu olarak kabul edilir.
Gastrula safhasında hücre göçü,hücre bölünmesi,embriyonik indüksiyon ve farklılaşmalarla embriyonik tabakalardan ergin organizmanın bütün doku ve organları gelişir.Bu olaya ORGANOGENEZ denir.
EMBRİYONİK TABAKALARDAN GELİŞEN YAPILAR.
EKTODERM:Duyu organları,beyin,omurilik,sinir sistemi,üst deri,saç,tırnak,diş minesi,ter bezleri,göz mercekleri.
MEZODERM:Kas sistemi,İskelet sistemi,dolaşım sistemi,üreme sistemi,boşaltım sistemi,periton,alt deri.
ENDODERM:Karaciğer,tiroid,paratiroid,pankreas,timüs,sidik kesesi,sindirim kanalının iç zarı,solunum sisteminin iç zarı.
Embriyoda önce sinir sistemi daha sonra ise dolaşım sistemi faaliyete geçer.Embriyonun boşaltım ve solunumu ise anneden sağlanır.Doğumdan sonra ilk önce solunum sistemi ve
en son üreme sistemi faaliyete geçer.
EMBRİYONİK İNDÜKSİYON:Embriyodaki tabakaların birbirini belli yönde etkileyerek farklılaşmasına denir.Hans Spemann ,semender embriyosuyla yaptığı deneylerle üst mezodermin ektodermi etkileyerek onun sinir doku şeklinde farklılaşmasına neden olduğunu açıklamıştır.
Hans Spemann’ın üç seri deneyi:
Sonuç:Ektoderm tabakasının farklılaşarak sinir dokusunu oluşturması için embriyoya bağlı kalması gerekir.Embriyonun farklı bir parçası farklılaşmaya neden olmalı.
Sonuç:Mezoderm ektodermi etkileyerek sinir dokuyu oluşturur.
Sonuç:Üst mezoderm ,ektodermi etkileyerek onun sinir doku şeklinde farklılaşmasına neden olur.
Canlılardaki doku ve organların bir kısmı embriyonik indüksiyon ile oluşur.Örneğin insanda göz çukurunun,göz merceğinin ,karaciğerin ve böbrek kanalının oluşması embriyonik indüksiyon ile sağlanır.
GÖZÜN GELİŞMESİNDE EMBRİYONİK İNDÜKSİYON
Beyin ektodermi içe çökerek beyin boşluğunu oluşturur. Önbeyinden uzanan iki çıkıntı oluşur. Çıkıntılar baş ektodermine doğru şişkinleşerek büyür. İçe çökerek iki tabakalı optik çukuru (göz kadehi) oluşturur. Optik çukurun kalın iç tabakasından retina (ışığa duyarlı kısım) Dıştaki ince tabakasından da retinanın pigment tabakası oluşur.Optik çukur baş ekdotermine değdiğinde ise mercek gelişmesi başlar.Eğer optik çukurun uzantıları ektoderme değmezse mercek oluşamaz.Optik çukur normal yerinden alınıp vücudun başka bir yerine aşılanırsa dokunduğu ektodermi mercek haline getirir.
FARKLILAŞMA VE ORGANOGENEZ:
Başlangıçta birbirinin aynı olan hücrelerin segmentasyondan sonra farklı işlevler yapacak ,farklı özellikteki hücrelere dönüşmesine farklılaşma denir.F arklılaşma hücrelerdeki genlerden bir kısmının işlevsiz kalıp diğerlerinin aktif durumda olmalarıyla sağlanır.Embriyonik indüksiyon ,yani bir dokunun diğerinin üzerindeki etkisi farklılaşmanın temel nedenlerinden birisidir.
Farklılaşma sonucu oluşan dokuların belirli bir organizasyon sonucu organları oluşturmasına ORGANOGENEZ adı verilir.Organogenez ,doku ve organlara göre değişen gen etkinliği ile hücrelerin karşılıklı etkileşimleri ,hareketleri ve kümeleşmeleri sonucu gerçekleşir.
MEMELİ EMBRİYOSUNUN GELİŞİMİ
Kordalılarda önce ,sırt ipliği anlamına gelen ve notokord denen ilkel iskelet meydana gelir.Omurgalılarda bundan sonra mezodermin katlanmasıyla omurlar oluşmaya başlar.Böylece notokordun yerini omurga alır.Daha sonra sinir dokusu ve sinir sisteminin gelişmesi anlamına gelen NÖRÜLASYON gerçekleşir.Nörülasyondan sonra da tüm organ sistemleri ,seri hücre etkileşimleri ile oluşur.
MEMELİLERDE EMBRİYONUN KORUNMASI VE BESLENMESİ
Memelilerde, embriyon döl yatağına yerleştikten sonra plasenta oluşur.Embriyona ait koryon ve allantoyisle annenin döl yatağının iç dokularından oluşan embriyon ,embriyonun gelişip yerleşip geliştiği bölümdür.
Plasenta ile embriyo birbirine göbek bağı denilen kordonla bağlıdır.Göbek bağından iki atar damar ve bir toplar damarla sinirler geçer.
Memelilerde embriyonun beslenmesini ,boşaltımını ve korunmasını sağlayan plasenta ,iç salgı bezi görevi de yapar.Plasenta ,hipofiz hormonlarına benzer hormonlarla östrojen ve progesteron salgılar.Bu hormonlar ,embriyonun döl yatağına tutunmasını ve burada gelişmesini sağlar.
DOĞUM:İlk gelişmesini büyük ölçüde tamamlayan embriyonun ve plasentanın anne vücudundan ayrılması olayıdır.
Doğum olayı büyük ölçüde hormonların denetimiyle sağlanır.Özellikle yumurtalığın salgıladığı östrojen ,progestron ve hipofizin slgıladığı oksitosin hormonları doğumda etkilidir.
ÇOKLU DOĞUM
plasenta ,Memelilerin çoğunda bir defada birden fazla yavru meydana getirilebilir.bu duruma çoklu doğum denir.
Omurgalılarda ,yumurta sayısı ve yavru sayısı arttıkça yavru bakımı azalır.
İnsanlarda ortalama her 86 doğumdan birinde ikiz meydana gelir.İkizler ,kendilerini oluşturan yumurtanın sayısı ile ikizlerin kalıtsal özelliklerine göre çift ve tek yumurta ikizleri olarak isimlendirilir.
ÇİFT YUMURTA İKİZLERİ
Aynı anda oluşan yumurta hücrelerinin her biri iki farklı spermle döllenir.
İki farklı embriyo ayrı ayrı plasentalarda gelişir.
Farklı zamanlarda doğan doğan normal kardeşler kadar birbirine benzer.
Cinsiyetleri aynı olabileceği gibi farklı da olabilir.
TEK YUMURTA İKİZLERİ
Zigotun ilk bölünme sonucu oluşan iki blastomerin birbirinden ayrılıp ayrı ayrı gelişmesiyle oluşur.
Aynı plasenta içinde gelişirler.
Kalıtsal özelikleri aynıdır.Cinsiyetleri ve göz rengi gibi kalıtsal özellikleri aynıdır.Çevrenin etkisyle vücut yapıları ve davranışları farklı olabilir.
ÇOK HÜCRELİLERDE ÖZEL GELİŞİM EVRELERİ
Çok hücrelilerde özel gelişim evreleri larva ve başkalaşım evreleridir.
LARVA EVRESİ
Larva oluşturan hayvanların ,embriyoları ile erginlerinin yaşadıkları ortam ve besin çeşitleri farklıdır.
Bazı hayvan türlerinin larvaları birbirine benzer.Bu benzerlik ,hayvanlar arasındaki akrabalığın bir ölçüsü olarak kabul edilir.
BAŞKALAŞIM
Sölenterler ,yassı solucanlar,parazit kelebekler ,yumuşakçalar,derisi dikenliler ,kabuklular,böcekler ,kurbağalar gelişmenin başlangıcında larva durumunda olan başlıca hayvanlardır.Bunların larvaları belirli bir gelişme evresinden sonra gerek yapı gerek yaşam biçimi bakımından değişerek ergin bireye benzer özellik kazanır.Bu köklü değişime başkalaşım (metamorfoz ) denir.
YENİLENME
Gerek bitki ,gerek hayvanlarda görülen bir vücut parçasının eksik kısımlarının yeniden yapılıp tamamlanmasına yenilenme denir.
Canlılardaki yenilenme yeteneği ,canlının gelişmişliği ile ters orantılıdır.Canlılar evrimleştikçe yenilenme yetenekleri azalır.
Yenilenme ile sadece hücre sayısı artmaz ,aynı zamanda yenilenmeyle oluşan hücreler ,organın kendine özgü özelliklerde taşır.Çünkü yenilenme ,hem hücre bölünmesi hem farklılaşma olaylarını içerir.
|
